Historia i pochodzenie jedwabiu

Jedwab naturalny to jedna z najbardziej luksusowych tkanin w historii ludzkości. Jego produkcja rozpoczęła się w starożytnych Chinach, skąd poprzez Jedwabny Szlak rozprzestrzenił się na cały świat. Tkanina jedwabna była symbolem bogactwa i elegancji, wykorzystywana przez władców, arystokrację i wielkich kreatorów mody. Jak powstał ten wyjątkowy materiał i jakie miało to znaczenie dla kultury i handlu? Oto historia jedwabiu.

Historia jedwabiu na świecie

Historia jedwabiu sięga prawie 5 tysięcy lat wstecz. Ten niezwykle delikatny, a zarazem wytrzymały materiał od zawsze był symbolem luksusu i prestiżu. Oto kluczowe wydarzenia w historii jedwabiu:

ok. 2700 r p.n.e.

Według chińskiej legendy, to cesarzowa ze Wschodu Hsi-Ling-Shih (znana również jako Leizu) odkryła jedwab, a stało się to w dosyć nietypowy sposób. Pewnego dnia cesarzowa delektowała się filiżanką herbaty siedząc w ogrodzie pod majestatycznym drzewem morwy, gdy nagle niewielki kokon wpadł do jej filiżanki. Gdy kokon zaczął się rozplątywać, cesarzową zachwyciło piękno mieniących się w świetle nici. Była zafascynowana odkryciem, że kokon był wykonany z pojedynczej długiej półprzezroczystej nici. Z czasem, jej ciekawość i zachwyt nad odkryciem sprawiły, iż zainicjowała ona uprawę gaju morwowego, a jej mąż, opracował szpulę do łączenia włókien w nici, stworzył pierwsze jedwabne krosno, a wraz z nim pierwszą jedwabną tkaninę i zlecił rozpoczęcie procesu wytwarzania jedwabiu.

Jedwab stał się ważnym symbolem statusu od razu po jego odkryciu. Początkowo cesarz chciał nosić tylko ubrania wykonane z jedwabiu, a jedwab pozostawał wyłącznym produktem cesarzy Chin i ich bliskich członków rodziny, a także wybitnych ludzi w ich szeregach.

ok. 2000 r p.n.e.

Zasada ta jednak została ostatecznie złagodzona za panowania dynastii Qiang, setki lat po pierwszym odkryciu jedwabiu, a ok 700 lat później Chiny rozpoczęły hodowlę jedwabników na masową skalę i stały się monopolistą w produkcji jedwabiu. Drzewa morwowe stały się kluczowym elementem tej hodowli, ponieważ Chińczycy odkryli, że to właśnie liście morwy pozwalają na produkcję jedwabiu najwyższej jakości. Tak narodziła się serikultura początkowo zawłaszczona przez Chiny, szybko jednak osiągająca sławę w wielu innych krajach na całym świecie.

ok. 1000 r p.n.e.

Pojawiły się pierwsze wzmianki w literaturze o obecności jedwabiu w innych krajach. Jedwab naturalny stawał się coraz bardziej pożądany, a jako synonim luksusu i statusu najchętniej był wybierany przez najpotężniejszych władców i królów takich jak królowa Kleopatra z Egiptu czy rzymski cesarz Heliogabalus.

Wg zapisów z literatury historycznej, jedwab został znaleziony m. in. w starożytnej egipskiej mumii (datowanej na 1070r p.n.e.) w wiosce Deir el-Medina, a także w innych starożytnych miejscach pochówków, mimo iż inne narody nie nauczyły się jeszcze wytwarzać jedwabnych tkanin. Dowodzi to rodzącej się modzie na eksportowy handel jedwabiem jeszcze przed powstaniem tzw „Szlaku Jedwabnego”.

ok. 130 r p.n.e.

Jedwabny Szlak, czyli sieć szlaków handlowych łączących Chiny z Bliskim Wschodem i Europą został ustanowiony przez dynastię Han w Chinach w 130 r. p.n.e. Swą nazwę zawdzięcza kwitnącemu przemysłowi jedwabniczemu, który działał wzdłuż jego długości geograficznej. Jedwabny Szlak odegrał kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się wysoko cenionego chińskiego jedwabiu i służył promowaniu wymiany pomysłów, technologii i kultur. Zanim dotarł do średniowiecznej Europy, jedwab stał się symbolem bogactwa i prestiżu zdobiąc szlachtę i arystokrację w wielu krajach.

ok. 550 r n.e.

Apetyt na tę niezwykłą tkaninę wciąż rósł i odczuwano coraz większą chęć posiadania wiedzy jak go wytwarzać. W 550 r. n.e. dwóch mnichów z kościoła nestoriańskiego na zlecenie cesarza Justyniana w Bizancjum, przemyciło w swych bambusowych laskach jaja jedwabnika. Wiele ryzykowali, ponieważ za przemyt tego strzeżonego skarbu groziła kara śmierci, jednak cesarz obiecał sowitą zapłatę, a im dopisało szczęście. W klasztorze wyhodowano z tych jaj larwy, a larwy z sukcesem wyrosły na jedwabne kokony, które z kolei przeobraziły się w dorosłe ćmy. W ten sposób na terenie bizantyńskiej Syrii powstały pierwsze manufaktury jedwabiu. Mieszkańcy Bizancjum, tak jak wcześniej Chińczycy sumiennie strzegli sekretu wytwarzania jedwabiu i za wszelką cenię starali się tę wiedzę uchronić przed resztą świata.

XV-XVII w.

Choć Imperium Rzymskie już wcześniej korzystało z jedwabnych tkanin, które były dostępne za pośrednictwem Jedwabnego Szlaku, niedosyt w Europie był coraz większy. Importowany Szlakiem jedwab nie zaspokajał rosnącego zapotrzebowania, więc w końcu, ok. 1147 r, król Sycylii Roger II, podczas Drugiej Krucjaty, nakazał porwać wykwalifikowanych tkaczy jedwabiu z Konstantynopola. W ten sposób 2000 rzemieślników zostało sprowadzonych do Włoch, rozpoczynając lukratywny biznes, który szybko rozprzestrzenił się na resztę Włoch. Wkrótce własną produkcję jedwabiu rozpoczęła również Francja, Hiszpania i inne kraje Europy.

Europa z sukcesem rozwijała własną produkcję jedwabiu, aż w okresie renesansu nastąpiła istna eksplozja wykorzystania jedwabiu w odzieży, gobelinach, tapicerce i sztuce, kształtując krajobraz kulturowy tamtych czasów.

XIX – XX w.

Rewolucja przemysłowa kwitła wprowadzając coraz to nowe techniki masowej produkcji jedwabiu. W tym okresie nastąpił też bardzo szybki rozwój produkcji tkanin syntetycznych imitujących jedwab naturalny (tzw. sztuczny jedwab).

Choć produkcja jedwabiu rozprzestrzeniła się na cały świat, to wciąż pozostaje on jedną z najbardziej luksusowych tkanin na świecie. Mimo iż jedwab naturalny wytwarzany jest obecnie w bardzo wielu krajach, to wciąż jego pozyskanie i produkcja są bardzo trudne, żmudne i w dużej części sprowadzają się do pracy ręcznej. Utkany z włókien jedwabiu materiał, niezależnie od rodzaju splotu, jest niezwykle delikatny i szlachetny w dotyku.

Historia jedwabiu w Polsce

Historia jedwabnictwa w naszym kraju sięga aż XVII wieku, kiedy to podjęto pierwsze próby hodowli jedwabników oraz produkcji jedwabiu. Inicjatywę wspierał sam król Jan III Sobieski. Niestety zarówno hodowla jedwabników jak i przetwarzanie kokonu jedwabnika morwowego w nici nie przyniosły większych sukcesów, więc prac po kilku lat zaniechano.

Narodziny w Milanówku

Jedwab w polskiej historii zapisał się trwale w 1924 r, kiedy to Henryk Witaczek wraz z siostrą Stanisławą, założyli w Milanówku Centralną Doświadczalną Stację Jedwabniczą. Początkowo była to instytucja o charakterze naukowo – badawczym, w której głównie zajmowali się przekazywaniem wiedzy, którą Henryk nabył w Gruzji, w fabryce jedwabiu zarządzanej przez jego ojca. Henryk i Stanisława początkowo zajmowali się głównie nauczaniem nt. hodowli jedwabników oraz sadzenia i uprawy morwy, a z czasem, gdy uprawa morwy stała się popularna na większą skalę, ich instytucja przekształciła się w pierwszą w Polsce fabrykę jedwabiu. Firma prężnie się rozwijała by w latach ’30 otworzyć sieć eleganckich sklepów „Milanówek”, które oferowały jedwabne wyroby o wysokiej renomie. Te lata świetności polskiego jedwabnictwa brutalnie zostały przerwane przez wybuch II Wojny Światowej. Po wojnie zlikwidowano wszystkie sklepy firmowe, a samą firmę przekształcono na państwowe Zakłady Jedwabiu Naturalnego „Milanówek”, które istnieją do dziś. Niestety od lat ’90 nie produkuje się już w nim jedwabiu, jednak wciąż kultywowana jest tradycja malowania na jedwabiu i wytwarzania z niego pięknych produktów.

Jedwab, a moda i kultura

Od czasów starożytnych to głównie królowie i królowe wpływali na trendy w modzie, a tkanina jedwabna już na dworach królewskich i cesarskich była symbolem bogactwa i luksusu w modzie.

W XX wieku jedwabne chusty i apaszki stały się ikonami stylu, noszonymi przez gwiazdy kina oraz autorytety mody, a w biografiach niektórych z nich jedwab trwale zajął ważne miejsce.

To właśnie Hermès wprowadził jedwabną apaszkę na rynek luksusu i w ramiona członków rodziny królewskiej i celebrytów, a z czasem podbił serca na całym świecie. Przez lata jedwabna apaszka była wykorzystywana przez ikony mody, aby nadać ich stylizacjom koloru, blasku i dramatyzmu, a kilka razy została uchwycona w sytuacjach, które trwale zapisały ją w historii gwiazd.

Grace Kelly

Księżna Monako znana w świecie mody ze swego świetnego gustu, przed jednym z wystąpień publicznych, chcąc ukryć założony na rękę gips, jako temblak wykorzystała właśnie jedwabną chustę od Hermès robiąc tym furorę. Zdjęcie obiegło świat, a jedwabna chusta stała się jej ulubionym i charakterystycznym dodatkiem. Wiele lat później Hermès wprowadził do swej kolekcji słynną damską skórzaną torebkę, „sac à dépêches”, wzorowaną na ulubionej torebce Księżnej Monako, nazwanej później „Kelly Bag” od nazwiska Grace Kelly.

Babe Paley

Redaktorka działu mody w Vogue oraz przedstawicielka nowojorskiej śmietanki towarzyskiej – Barbara Cushing Mortimer Paley znana jako Babe Paley, również została okrzyknięta ikoną stylu za sprawą apaszki od Hermès. Jej zdjęcie z jedwabną apaszką luźno obwiązaną na jej torebce obiegło rubryki towarzyskie i modowe licznych gazet, a wiele kobiet oraz marek modowych zainspirowało się tym trendem, który powszechnie funkcjonuje do dziś, również w kolekcjach najsławniejszych projektantów mody.

Audrey Hepburn

Nie sposób wspomnieć tej brytyjskiej aktorki, ikony mody i stylu należącej do grona najbardziej cenionych aktorek okresu „Złotej Ery Hollywood”, nie przywołując na myśl jedwabnej chusty. Ona również pokochała ten materiał i zarówno na scenie, jak i poza nią bardzo często prezentowała się w jedwabnej chuście, charakterystycznie obwiązując nią głowę i do dziś stanowiąc inspirację dla wielu kobiet z całego świata.

Wielkie domy mody uczyniły jedwab ważnym elementem swoich kolekcji. Jedwabne chusty i apaszki pozostają do dziś synonimem klasy i dobrego smaku.

Jedwab współcześnie

Produkcja jedwabiu w czasach starożytnych była pracochłonnym procesem. Jedwabniki były hodowane głównie na liściach morwy i po osiągnięciu określonego rozmiaru przędły wokół siebie ciągłe pasmo jedwabiu, tworząc ochronny kokon. Włókna jedwabne tworzące kokon mogło osiągnąć długość nawet 1,5m!

Aby zebrać jedwab, kokony były ostrożnie zbierane przed pojawieniem się ćmy, a następnie delikatnie gotowane, aby zmiękczyć serycynę czyli naturalną substancję białkową, która utrzymuje jedwabne nici razem. Następnie wykwalifikowani rzemieślnicy przędli te włókna w delikatną nić, gotową do utkania w luksusowe tkaniny.

Dzisiejsza produkcja jedwabiu jest bardzo podobna, choć nowoczesne metody obejmują bardziej kontrolowane środowiska i wyspecjalizowane programy hodowlane w celu zapewnienia wysokiej jakości i większego bezpieczeństwa produkcji jedwabiu. Zdecydowanie najczęściej uprawiane są drzewa morwowe, potrzebne do hodowli larw jedwabnika morwowego, choć liczne są także hodowle jedwabnika dębowego, z którego pozyskuje się tkaniny o innych właściwościach. Znaczna część produkcji objęta jest certyfikacją OEKO-TEX, która sprowadza się do kontroli całego procesu produkcyjnego, by tym samym potwierdzić bezpieczeństwo gotowego materiału. Wprowadzono również pewne zmiany do procesu pozyskania nici i zamiast gotowania kokonów, stosuje się gorącą parę wodną, która pomaga zmiękczyć serycynę, ułatwiając rozplątywanie włókien jedwabiu. Postęp w dziedzinie maszyn i automatyzacji również usprawnił produkcję, umożliwiając bardziej wydajne nawijanie i przetwarzanie jedwabnych nici.

Po uprzędzeniu i utkaniu w preferowany splot, jedwab naturalny może być poddany farbowaniu lub występować w naturalnym odcieniu zgaszonej bieli czy ecru. Jego produkcja wymaga precyzyjnych metod obróbki oraz wyjątkowej delikatności, zatem mimo dużej popularyzacji jedwab pozostaje znacznie droższy niż inne tkaniny.

Obecnie produkcja jedwabiu koncentruje się głównie w Chinach i Indiach, jednak doskonałą renomą cieszy się także ten wytwarzany we Włoszech nad jeziorem Como. Coraz częściej słyszymy też o tzw wegańskim czy sztucznym jedwabiu. Czy mają one szansę wyprzeć ten naturalny? Naszym zdaniem nie. Mimo, iż naturalny jedwab ma wielu przeciwników ze względu na kontrowersyjny sposób jego wytwarzania, to niezmiennie stanowi szczyt luksusu i uznawany jest za symbol prestiżu i elegancji, a jego cudowne właściwości nie mają sobie równych do produkcji antyalergicznych kołder czy poduszek oraz kompletów pościeli.